เปลี่ยนข้อมูลกาแฟเป็นความรู้ของคนกาแฟ

04ทำไมเพิ่งทำได้ตอนนี้ ทั้งที่แนวคิดมีมานาน

เมื่อก่อนการสร้างฐานอ้างอิงร่วมใช้เวลาเป็นสิบปี คณะกรรมการมาตรฐานเถียงกันเรื่องนิยามของแต่ละช่อง ออกข้อกำหนดมาเล่มหนึ่ง แล้วค่อยพบว่าไม่มีใครในสนามอยากเสียเวลากรอกแบบฟอร์ม

สามอย่างเปลี่ยนไป

ข้อค้นพบนี้กำหนดสถาปัตยกรรมของเรามากกว่าข้อไหน ประตูทางเข้าจึงเป็นแอปแชตที่คนใช้อยู่ทุกวัน ไม่ใช่แอปใหม่ให้ดาวน์โหลด ช่องกรอกเป็นข้อความหรือเสียงในภาษาของเขาเอง ไม่ใช่ฟอร์ม ระบบถามกลับสั้น ๆ เมื่อไม่มั่นใจ แทนที่จะเดาเงียบ ๆ และข้อความต้นฉบับถูกเก็บไว้ก่อนการตีความเสมอ

เป้าหมายคือให้พิมพ์น้อยที่สุดเท่าที่จะน้อยได้ ถ่ายรูปลานตากตอนบ่ายแล้วส่งมา อัดเสียงเล่าว่าวันนี้หมักกี่ชั่วโมง ถ่ายคลิปสั้นตอนกลับกอง หรือปล่อยให้เครื่องวัดที่จุดรวบรวมส่งค่าเข้ามาเอง ทุกทางเข้าคลังได้เหมือนกัน ระบบเป็นฝ่ายแปลงให้เป็นความรู้ที่มีโครงสร้าง ไม่ใช่คนเป็นฝ่ายกรอก

คนปลูกกาแฟไม่ควรต้องกลายเป็นคนกรอกข้อมูล เพื่อให้ความรู้ของตัวเองอยู่ในระบบ

เมื่อก่อนโครงสร้างถูก แต่การนำข้อมูลเข้าระบบแพง วันนี้กลับด้าน การนำข้อมูลเข้าระบบง่ายแล้ว ส่วนที่ยากและมีค่าคือการทำโครงสร้างให้ถูก

ภาพข้างบนคือความคิดทั้งหมดในกรอบเดียว ทุกกล่องคือสิ่งที่มีอยู่จริง คน สถานที่ กาแฟชุดหนึ่ง ค่าที่วัดได้ หรือคำจากคลังคำศัพท์ที่ควบคุมไว้ ทุกเส้นมีชื่อและมีทิศทาง ถ้าเป็นฐานข้อมูลแบบเดิม ความสูงของแปลงจะอยู่ในคอลัมน์หนึ่ง คะแนนคัปปิ้งอยู่อีกตารางหนึ่ง และความเชื่อมโยงระหว่างสองอย่างนี้จะมีอยู่แค่ในคิวรีที่บังเอิญมีคนเขียนไว้ แต่ในกราฟ ความเชื่อมโยงคือตัวข้อมูลเอง

นี่คือสิ่งที่ทำให้คำถามอย่าง "แปลงที่ความสูงและสภาพดินใกล้เคียงกับของผม เขาแปรรูปแบบไหนแล้วได้คะแนนคัปปิ้งสูงที่สุด" ตอบได้ตั้งแต่แรก การจะตอบคำถามนี้ ระบบต้องเดินจากฟาร์มไปหาเงื่อนไขของมัน ออกไปหาฟาร์มอื่นที่ใกล้เคียงกัน จากฟาร์มเหล่านั้นไปหาล็อต จากล็อตไปหาวิธีแปรรูปและคะแนน แล้วย้อนกลับมาเรียงลำดับ นั่นคือการค้นแบบหลายทอดบนความสัมพันธ์ การค้นด้วยคำสำคัญทำไม่ได้ ฐานข้อมูลเวกเตอร์ก็ทำได้ไม่น่าเชื่อถือ เพราะการดึงข้อความที่ฟังดูเกี่ยวข้องขึ้นมา เป็นคนละเรื่องกับการเดินตามสายความสัมพันธ์ที่ตรวจสอบได้แล้ว

เราเรียกวิธีทำงานแบบนี้ว่า mission-driven ontology design และมันมีกฎเหล็กข้อเดียว ไม่มีอะไรเข้า schema ได้ถ้าไม่มีคำถามรองรับ คำถามที่ว่าคือคำถามที่ผู้ร่วมวงตัวจริงต้องการคำตอบ ถ้าไม่มีใครถาม เราไม่สร้างแบบจำลองให้ กฎข้อนี้คือสิ่งที่กันไม่ให้คลังความรู้กลายเป็นอนุกรมวิธานที่สวยงาม แพง และไม่มีใครใช้ ซึ่งเป็นวิธีตายของฐานความรู้ส่วนใหญ่ที่ผ่านมา

มีข้อสังเกตเชิงต้นทุนสำหรับคนที่กังวลเรื่องนี้ ในฐานข้อมูลกราฟ ต้นทุนการค้นมาจากปริมาณข้อมูลจริงและความลึกของการเดิน ไม่ได้มาจากความละเอียดของ schema โครงสร้างที่กว้างและออกแบบดี บวกกับข้อมูลจำนวนพอประมาณ จึงทั้งเร็วและถูก ใจกว้างกับโครงสร้างและเข้มงวดกับข้อมูล ทำพร้อมกันได้

05ใครนำอะไรเข้าระบบ และได้อะไรกลับออกมา

สมบัติร่วมจะอยู่รอดได้ก็ต่อเมื่อการแลกเปลี่ยนเป็นเรื่องจริงสำหรับทุกฝ่าย เราจึงเขียนมันออกมาตรง ๆ ให้เถียงได้

และทุกฝ่ายเบิกการทบต้นออกมาได้เหมือนกัน ข้อมูลคัปปิ้งของโรงคั่วรายที่สิบทำให้หมุดเทียบของเกษตรกรคนแรกแม่นขึ้น ข้อมูลฟาร์มลำดับที่ร้อยทำให้การเทียบความสูงทุกครั้งคมขึ้น นี่คือคุณสมบัติที่ทำให้สมบัติร่วมคุ้มค่าที่จะสร้าง แทนที่จะเป็นสินค้าที่คุ้มค่าที่จะซื้อ คือสิ่งที่คุณนำเข้าระบบมีค่ามากขึ้น เพราะคนอื่นนำของเขาเข้ามาด้วย

06ความน่าเชื่อถือคือสิ่งที่ทำให้ของจากคนแปลกหน้าใช้ได้

คลังร่วมมีปัญหาข้อหนึ่งที่ฐานข้อมูลส่วนตัวไม่มี ถ้าข้อมูลที่เข้ามาในระบบมาจากหลายฝ่ายที่มีผลประโยชน์ต่างกัน แล้วทำไมใครจะเชื่อสิ่งที่อยู่ในนั้น

คำตอบไม่ใช่การเชื่อผู้บันทึกและร่วมสร้างคลังความรู้กาแฟให้มากขึ้น แต่คือการบันทึกว่าเรารู้แต่ละเรื่องได้อย่างไร

คำบอกเล่าของคนคือ claim ที่มีที่มากำกับครบ ใครพูด พูดเมื่อไร สกัดมาจากข้อความต้นฉบับชิ้นไหน ด้วยโมเดลอะไร ที่ระดับความมั่นใจเท่าไร ข้อความต้นฉบับถูกเก็บก่อนการสกัดเสมอ ถ้าโมเดลตีความผิด หรือการสกัดดีขึ้นในภายหลัง คำพูดจริงของเจ้าของข้อมูลยังอยู่และประมวลผลใหม่ได้ ไม่มีสิ่งที่ใครนำเข้าระบบแล้วหายไปเพราะระบบอ่านผิด

ค่าที่เครื่องวัดได้คือ evidence ไม่ว่าจะเป็นค่าความชื้นจากเครื่อง NIR ที่จุดรวบรวม หรือภาพดาวเทียมที่เฝ้าการบุกรุกป่า ส่วนการตีความค่านั้นถูกบันทึกแยกเป็น claim อีกชิ้น

เมื่อ claim กับ evidence สอดคล้องกัน claim จะเลื่อนสถานะจาก "กล่าวอ้าง" เป็น "ยืนยันแล้ว" เมื่อขัดกัน ระบบติดธงว่า "ขัดแย้ง" และไม่ลบอะไรทิ้ง ธงไม่ได้แปลว่าใครโกหก เครื่องวัดเพี้ยนได้ กระบวนการมีความแปรปรวนตามธรรมชาติ ระบบแค่ชี้ว่าตรงนี้ไม่สอดคล้อง แล้วส่งให้คนดู ไม่ตัดสินแทนใคร

กลไกนี้คือสิ่งที่ทำให้คลังเปิดใช้ทำมาหากินได้จริง โรงคั่วไม่ต้องเชื่อเกษตรกรที่ไม่เคยเจอหน้า แต่เห็นได้ว่าคำบอกเล่าเรื่อง honey process มีค่าความชื้นหนุนอยู่ แล้วตัดสินใจเอง การตรวจสอบได้ ไม่ใช่ความไว้ใจล้วน ๆ คือสิ่งที่ทำให้คนแปลกหน้าทำธุรกิจกันบนความรู้ชุดเดียวกัน

เรื่องตำแหน่งเครื่องวัดก็เป็นการตัดสินใจที่ตั้งใจ ไม่ติดทุกแปลง เซนเซอร์ควรอยู่ที่คอขวด จุดรวบรวมของสหกรณ์ หรือวงโคจรของดาวเทียม ที่ซึ่งเครื่องหนึ่งเครื่องตรวจสอบ claim ได้เป็นร้อย การติดเซนเซอร์รายแปลงไม่เคยผ่านโจทย์ต้นทุนของเกษตรกรรายย่อย และยังไม่ผ่าน

07คำศัพท์ประจำถิ่นคือความรู้ที่นำเข้าระบบได้ ไม่ใช่ข้อจำกัดที่ต้องทน

การตัดสินใจข้อหนึ่งดูเล็ก แต่กลายเป็นเรื่องใหญ่มากเมื่อพูดถึงสมบัติร่วม

วงล้อรสชาติมาตรฐานสร้างจากผลไม้อ้างอิงที่คนอเมริกาเหนือและยุโรปคุ้นลิ้น บลูเบอร์รี่ แบล็กเคอร์แรนต์ แครนเบอร์รี่ ลองให้เกษตรกรที่ปลูกกาแฟบนความสูง 1,200 เมตรในเชียงรายบรรยายกาแฟของตัวเองด้วยคำเหล่านั้น เท่ากับขอให้เธออธิบายผลผลิตของตัวเองด้วยภาษาที่ยืมมาจากที่ที่เธอไม่เคยไป

คลังจึงรองรับชุดคำบรรยายรสแบบสลับได้ มีเวอร์ชันกำกับ และมีการจับคู่ที่คนคัดด้วยมือ เกษตรกรไทยบรรยายกาแฟด้วยลิ้นจี่ ลำไย มะม่วง มะขาม กระเจี๊ยบ ส่วนผู้ซื้อที่ต้องใช้ศัพท์สากลอ่านผ่านคำที่จับคู่ไว้ ทั้งสองฝั่งถูกต้อง และไม่มีใครเสียความแม่นยำ

พอมองในกรอบสมบัติร่วม เรื่องนี้เลิกเป็นการยอมผ่อนให้ท้องถิ่น แล้วกลายเป็นการนำความรู้เข้าระบบ วงล้อรสแบบไทยหรือแบบเอเชียคือความรู้เชิงประสาทสัมผัสที่โลกกาแฟยังไม่มีในรูปแบบมีโครงสร้าง วงล้อแบบเอธิโอเปียก็เช่นกัน แบบโคลอมเบียก็เช่นกัน ทุกแหล่งปลูกที่บรรยายกาแฟด้วยคำของตัวเองแล้วจับคู่เข้ากับโครงสร้างร่วม ทำให้คลังทั้งคลังพูดได้มากขึ้น

หลักการข้อนี้ใช้ได้ไกลกว่าเรื่องรสชาติมาก ระบบความรู้ที่บังคับให้คนอธิบายโลกของตัวเองด้วยคำศัพท์ของคนอื่น จะได้ความรู้ที่คุณภาพต่ำลง นี่ไม่ใช่ความละเอียดอ่อนทางวัฒนธรรม นี่คือข้อโต้แย้งเรื่องคุณภาพข้อมูล

ลองนึกคลังเป็นภาพบนแผนที่จะเห็นชัดขึ้น เครื่องมือแผนที่ทั่วไปบอกได้อยู่แล้วว่าแปลงกาแฟ โรงล้าง โกดัง และโรงคั่ว ตั้งอยู่ตรงไหน สิ่งที่มันบอกไม่ได้คือกระสอบใบนี้ในโกดังหลังนั้น มาจากสามแปลงไหน ผ่านการแปรรูปวันไหน และมีค่าความชื้นตรงกับที่โรงแปรรูปบันทึกไว้หรือเปล่า พอเปิดชั้นความรู้ทับลงไป หมุดจะเลิกเป็นแค่หมุด มันกลายเป็นสายที่ใครก็เดินได้ทั้งสองทาง เดินไปข้างหน้าจากแปลงจนถึงร้านที่ชงมันเสิร์ฟ หรือเดินย้อนจากถุงกาแฟบนชั้นกลับไปหาแปลงและคนปลูก

ผู้ร่วมวงรายใหม่ทุกรายคือจุดเชื่อมชนิดใหม่ที่ต่อเข้ากับล็อตซึ่งอยู่ในกราฟอยู่แล้ว นั่นคือผลตอบแทนของการออกแบบ ontology ให้ดีตั้งแต่ต้น ผู้เกี่ยวข้องรายที่สองต่อเข้ามาถูกกว่ารายแรกมาก และรายที่สิบแทบไม่มีต้นทุน